Beklenen olmadı; COP 31’de Çin-Türkiye buluşması üzerine
Arsan Danışmanlık kurucu ortağı Yalçın Arsan, Türkiye’de düzenlenen COP 31 zirvesi içeriğinde gerçekleştirilen Çin-Türkiye buluşması hakkında, sosyal medya hesabından bir görüşünü paylaştı.
” Beklediğimiz olmadı: Geçen hafta COP31 kapsamında Türkiye-Çin yaklaşık arasında 15 milyar dolarlık yenilenebilir enerji iş birliği mutabakatı imzalandı ama otomotiv özelinde (basın açıklamasında sektör olarak adının geçmesi dışında) bir yenilik açıklanmadı; beklenen vergilerin karşılıklı düşürülmesiydi.
Bu ara Çin hakkında çok şey okuyor olabilirisiniz; hepsi gerçek, tekrarlamayacağım. Hemen hepsinin ortak paydası Çin’in otomotivdeki üretim kapasitesi fazlası dolayısıyla agresif yayılma politikasının devam edeceği varsayımı. Peki durum gerçekten de böyle mi? Eğer böyle ise Türkiye bu durumdan nasıl yararlanabilir?
Düşünelim…
Yine geçen hafta Çin Otomobil Üreticileri Birliği’nin (CAAM) Ekim 2026 rakamlarını açıkladı: Yeni enerjili araç (NEV) satışları geçen yılın aynı ayına göre %13,1 arttı ve 1,94 milyon adede ulaştı. İlk bakışta etkileyici bir büyüme. Ancak bu rakamın arkasında ilginç bir tablo var.
Çin’in NEV iç pazarındaki (Çin’deki) satışları %8,6 gerileyerek 1,33 milyon adede düşerken ihracatı yaklaşık %137 artarak 606 bin adede ulaştı. Yani toplam satışlardaki büyümenin tamamı ihracattan kaynaklanmış. Üstelik tek aylık bir gelişme de değil. 2026’nın ilk on ayında NEV iç satışları %10,3 daralırken ihracat %129 büyümüş. Ekim ayında ihracatın toplam NEV satışları içindeki payı bir yıl önceki %15 seviyesinden %31’e yükselmiş.
Bence burada Çin otomotiv endüstrisinin geleceğine ilişkin çok önemli bir değişim görüyoruz. Çin, (pazar büyüklüğüne göre) elektrifikasyon dönüşümünü olağanüstü bir hızla gerçekleştirdi. Bugün ülkenin iç pazarındaki yeni binek otomobil satışlarının yaklaşık %70’ini elektrikli ve şarj edilebilir hibrit modeller oluşturuyor. Ancak elektrifikasyonun ilerlemesi, toplam otomobil talebinin de büyüyeceği anlamına gelmiyor. Geleneksel motorlu otomobillerden yeni enerjili araçlara geçiş devam ederken pazarın toplam hacmi daralabiliyor. Çin’in bugün yaşadığı bu.
Üstelik mesele yalnızca iç talepteki daralma değil. Çin, son yıllarda otomotiv ve batarya üretiminde çok büyük bir endüstriyel kapasite oluşturdu. Uluslararası Enerji Ajansı’na (IEA) göre 2025’te yaklaşık 16 milyon elektrikli otomobil üreten Çin’in üretimi iç talebinin %20 üzerindeydi. 2026’nın üçüncü çeyreğinde otomotiv sektörünün kapasite kullanım oranı ise %66,2’ye gerilemiş durumda. Bu ölçekte bir üretim sisteminde düşük kapasite kullanımı, maliyet ve kârlılık üzerinde ciddi baskı yaratır.
Dolayısıyla Çinli otomobil üreticileri açısından ihracat artık yalnızca büyümenin yollarından biri değil, mevcut üretim ölçeğini sürdürebilmenin de temel koşullarından biri haline geliyor. Elbette alternatifleri var: İç talebi yeniden canlandırmak, bazı üretim kapasitelerini azaltmak, şirket birleşmeleriyle sektörü konsolide etmek veya üretimin bir bölümünü yurt dışına taşımak. Fakat bugünkü üretim kapasitesini ve istihdam ölçeğini korumak istiyorlarsa dış pazarlarda büyümeye devam etmeleri gerekiyor.
Bu noktada bir ayrım yapmak önemli. Çin’in ihracattaki hızlı yükselişini yalnızca kapasite fazlasıyla açıklamak haksızlık olur. Çinli üreticiler batarya, güç elektroniği, araç yazılımı, üretim süreçleri ve maliyet yönetiminde gerçek bir rekabet gücü geliştirdiler. Küresel pazarlara yalnızca satamadıkları otomobilleri göndermiyor, teknolojik ve ticari yetkinliklerini de taşıyorlar. Mevcut kapasite baskısı da bu küreselleşme sürecini hızlandırıyor.
Peki bütün bunlar Türkiye açısından ne anlama geliyor?
Türkiye’nin Çinli otomobil üreticileriyle ilişkisini yalnızca Çin’den ithal edilen araçlar veya Çinli markaların iç pazarımızdaki payları üzerinden değerlendirmemeliyiz. Türkiye aynı zamanda önemli bir otomotiv üretim ve ihracat merkezi. 2025 yılında otomotiv ihracatımız 41,5 milyar dolara ulaştı. Bunun yaklaşık 15,8 milyar dolarını tedarik sanayisi gerçekleştirdi. Ürettiğimiz araçların büyük bölümünü ihraç ediyoruz ve Avrupa en önemli pazarımız.
Bu nedenle Çin’in küresel otomotivdeki büyümesi Türkiye için iki yönlü bir gelişme. Bir taraftan Çinli üreticilerin Avrupa’da artan rekabet gücü, Türkiye’deki otomotiv fabrikalarını ve mevcut tedarik sanayimizi doğrudan etkiliyor. Diğer taraftan Çinli üreticilerin yeni pazarlara erişmek ve küresel üretim ağlarını genişletmek istemeleri, Türkiye açısından yeni yatırımlar ve iş birlikleri için önemli bir fırsat oluşturuyor.
Ancak fırsatın kendiliğinden ekonomik kazanca dönüşeceğini düşünmüyorum. Burada çok önemli bir soru var: Türkiye Çin’in kapasite fazlasını değerlendireceği bir otomobil pazarı mı olacak, yoksa Çinli üreticilerin küresel otomotiv değer zincirinde rekabetçi bir üretim ve teknoloji ortağı mı?
Bu iki senaryonun Türkiye ekonomisine katkısı birbirinden çok farklı.
Çinli bir üreticinin Türkiye’de yılda 150 bin otomobil üretecek bir tesis kurduğunu düşünelim. Araçların bataryası, elektrik motoru, güç elektroniği ve diğer kritik bileşenleri Çin’den geliyor, Türkiye’de ağırlıklı olarak montaj yapılıyorsa kuşkusuz istihdam ve belirli bir ekonomik faaliyet yaratılır. Ancak bunun ülkemizin otomotivdeki teknolojik yetkinliğine ve tedarik sanayisine katkısı sınırlı kalabilir.
Buna karşılık aynı yatırımın Türkiye’deki tedarikçilerle çalıştığını, mühendislik ve ürün geliştirme sorumluluklarının bir bölümünü ülkemize taşıdığını, yerel şirketleri Çinli üreticilerin uluslararası satın alma ağlarına dahil ettiğini ve buradan Avrupa başta olmak üzere başka pazarlara rekabetçi ürünler ihraç ettiğini düşünelim. Ortaya çıkacak ekonomik değer çok daha büyük ve kalıcı olabilir.
Çin gibi bir ülke ile rekabet edemezsiniz ama işbirliği yapabilirsiniz.
Öncelikle Türkiye’nin yatırım çekmek kadar, yatırımların niteliğine de odaklanması gerekiyor. Kurulacak tesislerin ne kadar araç ürettiği elbette önemli. Ancak daha önemli sorular da var: Türkiye’de ne kadar katma değer yaratılıyor? Hangi bileşenler burada üretilebiliyor? Türk tedarikçiler hangi yeni projelerde yer alıyor? Türkiye’deki mühendislik ekipleri hangi ürün ve sistemlerin geliştirilmesinden sorumlu oluyor?
Teknoloji transferi kavramının da içini doldurmak gerekiyor. Bir batarya paketinin Türkiye’de monte edilmesiyle, batarya yönetim sisteminin yazılımını geliştirebilen veya bir elektrikli aktarma ünitesinin tasarım sorumluluğunu üstlenebilen mühendislik kapasitesi oluşturmak aynı şey değil. Bence Türkiye’nin özellikle batarya sistemleri, güç elektroniği, elektrik motorları, termal yönetim, araç elektroniği ve yazılım gibi alanlarda kalıcı yetkinlikler geliştirmesi en anlamlı açılımları olur.
Üstelik bu fırsat yalnızca ülkemizde kurulacak fabrikalardan ibaret de değil. Türk otomotiv tedarikçilerinin Çinli üreticilerin Çin’deki, Avrupa’daki veya başka ülkelerdeki tesislerine doğrudan mal ve mühendislik hizmeti satabilmeleri belki de en az yeni fabrika yatırımları kadar önemli. Mevcut tedarik sanayimizin elektrifikasyon dönüşümündeki konumunu güçlendirmek için Çinli üreticilerin küresel satın alma organizasyonlarıyla çok daha sistematik ilişkiler kurulabilir.
Bununla birlikte Çinli üreticilerin Türkiye’de üretim yapmasının Avrupa pazarına otomatik veya koşulsuz erişim sağlayacağını düşünmek yanlış olur. Gümrük Birliği önemli bir avantaj, fakat AB’nin Çin menşeli elektrikli otomobillere yönelik ticaret önlemleri, menşe kuralları ve gelişmekte olan Avrupa üretim politikaları dikkate alınmalı. Bu nedenle Türkiye’nin sağlayacağı gerçek değer yalnızca ticari avantajlar değil, rekabetçi bir üretim ve mühendislik ekosistemi olmalı.
Bir başka önemli konu da yatırım taahhütlerinin gerçekleşmesi. BYD’nin 2024’te açıkladığı 1 milyar dolarlık Manisa yatırımında beklenen ilerleme henüz sağlanamadı. 2026 başında teşviklerden yararlanma sürecinin askıya alınması, açıklanan yatırım tutarlarıyla fiilen gerçekleşen yatırımlar arasındaki farkı hatırlatıyor. Anlaşmalara ve verilen teşviklere elbette ihtiyaç var; ancak bunların somut yatırım, üretim, istihdam ve teknoloji kazanımlarıyla ilişkilendirilmesi gerekiyor.
Geçtiğimiz hafta Çin ile imzalanan yaklaşık 15 milyar dolarlık yenilenebilir enerji iş birliği mutabakatını da bu geniş çerçevede değerlendirmek doğru olur. Anlaşma otomotiv üretimine ilişkin değil; 7 GW güneş ve rüzgâr enerjisi kapasitesi, depolama sistemleri ve elektrik iletim altyapısını kapsıyor. Henüz bir ön mutabakat aşamasında. Ancak bu iş birliği, elektrikli mobilite ve sanayinin elektrifikasyonu açısından önemli bir tamamlayıcı olabilir.
Özellikle enerji depolama, batarya sistemleri, güç elektroniği ve düşük karbonlu üretim alanlarında ortak yatırımların otomotiv tedarik sanayisiyle ilişkilendirilmesi mümkün. Çin’in bu alanlardaki üretim ve teknoloji kapasitesi ile Türkiye’nin otomotivdeki endüstriyel birikimi arasında anlamlı bir tamamlayıcılık var. Fakat bu kazanımların gerçekleşmesi, anlaşmanın kapsamı dışında somut sanayi projelerinin de geliştirilmesine bağlı.
Burada Türkiye’nin Çin ile Avrupa arasında tercih yapmak zorunda olduğu düşüncesine de katılmıyorum. Asıl hedefimiz Avrupa otomotiv değer zincirindeki konumumuzu korurken Çinli üreticilerin yeni nesil teknolojilerinden ve küreselleşme sürecinden yararlanmak olmalı. Avrupa kendini korumak için olmadık şeyler yapıyor zaten; kısa vadede AB’den bize yarayacak bir adım beklemek gerçekçi olmasa da, yeni Çin yatırımı çekmeye çalışırken ülkemizde uzun yıllardır üretim yapan mevcut üreticilerin rekabet gücünü ve yatırım motivasyonlarını zayıflatmamak da bu stratejinin ayrılmaz bir parçası olmalı.
Bütün bunlar için yalnızca yatırım teşvikleri veya ithalat vergileri yeterli değil. Kamu kurumlarının, OSD’nin, TAYSAD’ın, ihracatçı birliklerinin, üniversitelerin ve sektör şirketlerinin birlikte çalışacağı, somut hedefleri olan uzun vadeli bir sanayi yaklaşımına ihtiyaç var. Teşvikler gerçekleşen yatırımlara bağlandığı; tedarikçi geliştirme, Ar-Ge ve mühendislik iş birliklerinin desteklendiği; başarının açıklanan yatırım tutarıyla değil, Türkiye’de yaratılan ekonomik ve teknolojik değerle ölçüldüğü yeni bir yaklaşımdan bahsediyorum…
Çin’in dış pazarlara olan ihtiyacı Türkiye’ye bir müzakere alanı açıyor. Fakat Çinli üreticilerin başka ülkelerde de yatırım seçenekleri bulunduğunu unutmamak gerekir. Dolayısıyla pazarlık gücümüzün temelinde yalnızca iç pazarımız veya uyguladığımız vergiler değil; gelişmiş tedarik sanayimiz, üretim deneyimimiz, mühendislik kapasitemiz ve Avrupa pazarına yakınlığımız bulunmalı.
Sonuç olarak Çin’in ihracat yapmak zorunda olması, Türkiye’nin ithalat yapmak zorunda olduğu anlamına gelmiyor. Bu durum, doğru koşullar altında ülkemizin otomotiv sanayisini geliştirebilecek bir iş birliği fırsatına dönüşebilir.
Bence önümüzdeki on yılda başarımızı Türkiye’de otomobil satan veya fabrika kuran Çinli şirketlerin sayısıyla değil, bu ilişkiler sayesinde Türk otomotiv sanayisinin hangi yeni teknolojileri geliştirebildiği, hangi ürünleri rekabetçi biçimde üretebildiği ve hangi yeni pazarlara erişebildiğiyle ölçmeliyiz.
Çünkü asıl mesele Çin’in otomotivdeki kapasite fazlasından yararlanmak değil, Çin’in küresel otomotivdeki büyümesini, Türkiye’nin kendi endüstriyel dönüşümünü hızlandırmak için kullanabilmek. “
